Dilde “Özüne Dönüşüm” Üzerine

Ve Anımsamalar, Çağrışımlar…

 

Geniş coğrafyalarda konuşulan dillerden biri de Türkçe. “Türkçe” başlığı altında birden çok altbaşlıkta yer alan ve yine birbirleriyle akrabalık bağı bulunan (aynı soydan gelen) birden çok dil var. Bunların toplamı nedir, böyle bir hesap yapılmıştır mutlaka; ama ben rastlamadım. Ayrıca, ne bu gözle bir araştırma yaptım ne de hesaplamaya kalkıştım; ancak, aklımda yer etmiş sayı, “yabancı dil” olarak konuşanlarla birlikte  220 milyon. 

Yazımın bu giriş bölümünün amacı, Türkçeyi öbür dillerle sayısal ölçekte yarıştırmak değil elbette; bu, sadece bir giriş. Türkçenin, “resmî dil” tanımı ve bildiğimiz yaygın iletişimsel konumuyla ülkemiz ile Kuzey Kıbrıs’ta kullanıldığını (yazılıp konuşulduğunu) bilmeyen var mıdır… 

*

Daha önceleri, bir “anadüşüncem” olarak türlü vesilelerle de dile getirmiştim; hep şöyle düşünürüm: 

Türkiye yurttaşları ile Türk soylu ulusların dilleri arasında en gelişmişi olarak Türkçe, geçmişi çok zengin olan bir ulusun, adı üstünde, Türklerin dili. Öte yandan da bu millet, çok uzun bir geçmişe dayanan tarihleri boyunca türlü türlü uluslarla karşılaşmış, onlarla yoğun ilişkiler, etkileşimler, kaynaşmalar içinde olmuş bir ulus. Dolayısıyla, dillerinin de (Türkçenin) bu etkileşimlerden payına düşeni almış olması pek doğal değil midir? İşte bu süreçte, Türkçeye pek çok dilden kelimeler (sözcükler) gelmiş (girmiş), pek çok Türkçe kelime de başka başka dillere geçmiş. 

Bu alış-veriş, sadece Türkçe için değil, bütün zamanlar bağlamında bütün diller için de geçerli bir olgu. Bu olgudaki yön ile niceliği ise, ortak bir nedene dayanıyor: bu, tarafların (yani, ulusların, devletlerin, toplumların; sonuç olarak dillerin) türlü bağlamlardaki güçlülük derecesi…[*] 

*   *   *

Yukarıda hikâye etmeye çalıştığım olgunun bizde vardığı sonuç da şu olmuş: Dilde Özüne Dönüşüm. 

Bu adlandırmayı özellikle yaptım; öztürkçeleşme anlamında… Buraya ileride döneceğim; ama önce,  “Niçin ve ne zaman” sorusu: Dillerarası etkileşim için, tamam, bu bir doğal olgu; ama siz bir dili bilerek ve isteyerek (ne demek istediğimi anlamamaya çalışacaklar için “taammüden” diyeyim) dışarılardan getirdiğiniz kelimelerle doldurur, ve baskın karakter olarak “gelenlerin yerlileri bastırdığı” bir nitelik kazanmasına yol açarsanız, günün birinde orta yerinden çatlar o dil. İşte, Mustafa Kemal’in önderliğinde başlayan “öze dönme girişimi (hareketi)”ni zorunlu kılan da budur.[**]

*

Dilde özleşmenin yeşerdiği alanlardan biri –benim tanık olduklarım kadarıyla– matematik ise, öbürleri de felsefe grubu bilimsel disiplinler ile dersler: felsefe-mantık-sosyoloji-psikoloji (düşün, eseme, toplumbilim, ruhbilim). 

 

*

Öte yandan, ben mi şanslıydım, yoksa bütün felsefe öğretmenleri mi pek candan kimselerdi, bilmiyorum; mesela, “lise son”u (o zamanki “lise 4” [ortaöğr. 7. snf.]; 1954-55 ders yılı) okuduğum Vefa Lisesi’ndeki –maalesef adını değil de lakabını (Babaanne) hatırladığım– felsefe grubu (felsefe-mantık-sosyoloj-psikoloji) hocamız, lakabıyla hiç de uyuşmayan genç fikirli yaşlıca bir hamımefendiydi; bütün terimlerin öztürkçelerini kullanmaya özen gösterirdi. Bunlardan anımsama ile çağrışım hiç ama hiç aklımdan çıkmazlar… Kelimelerin güzelliğine, yerlerine oturmuşluklarına bakın bir, ne de çok soydaşları var… A(a)n kökkelimesi de çağrı [çağırı] ile çağır da pek verimli. 

Mesela ben, anımsamalarım ile çağrışımlar olmasaydı pek pek az yazı çıkarabilirdim. Öyle ki, insanları yöneten, onların anıları ile çağrışımlardır, diyebilirim.

 

İnal Karagözoğlu

Yarımca, 7 Mayıs 2021 Cuma

 

___________________

* Yazımın bu bölümünü, burada, İlgilik Com’da yayımladığım (7 Ara. 2003) Bütün Derdimiz ‘Şapkalar’ mı Olmalı? – Bora’nın Sorusu başlıklı yazımdan yararlanarak yazım. (» http://www.ilgilik.com/2008/02/24/butun-derdimiz-%E2%80%98sapkalar%E2%80%99-mi-olmali.html/ ).

 

** Bu konuda okurlarıma önerebileceğim iki bölümlü bir yazı (Bir Anı ve “Dilde Özleşme” Üzerine… ile Dilde Özleşme Üzerine 2 ) var; bağlantılarını vereyim bunların: https://www.hamikarsli.com/bir-ani-ve-dilde-ozlesme-uzerine/ ile devamı https://www.hamikarsli.com/dilde-ozlesme-uzerine-2/ .

 

 

© 2021 İK

{lang: 'tr'}

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.