“Gezi”!?

Rahatsızlık Veren Bir Kelime Dolayısıyla 

 

Hayır, Gezi olaylarından söz edecek değilim. Ve evet, bu kelime birilerini rahatsız etmişti; ama üzerinden çok silindirler geçti, sesi soluğu çıkacak hâlde değil bugün. Övecek bir babayiğitin çıkacağına da ihtimal vermiyorum; alimallah, FETÖcülükten içeri alıverirler adamı. 

*   *   *

Konuya girmezden önce söyleyeyim de bu satırları okumakta olanların içleri rahat etsin: yazı suç unsuru taşımıyor, hiçbir şeyle-meyle iltisaklı falan değil; yani, gönül rahatlığıyla okunabilir, kopyalanıp dosyalanabilir. 

Konu şu: 

Dört gün önce 1 Mayıstı, aklıma takıldı, “Bizde, yani bu ülkede ilk 1 Mayıs kutlaması ne zaman yapılmıştır” sorusuna cevap ararken ararken, karşıma belvü diye bir  söz de çıktı. Bize Fransızcadan gelmiş: belle vue. “Belle”, “güzel, zarif, latif, hoş” demek, “vue” de “görme, görüm, görünüm, görünüş, görüş, bakış, bakma; manzara” demek. Bir de, –öğrenince ben çok şaşırdım–

yeme-içme, mutfak jargonunda bir terim olarak “güzel görünüm, dekorlu ve hoş görünüm” demekmiş. Bu kadar anlam bolluğuna karşın, bizde daha çok özel isim olarak kullanılıyor: Belvü. Ve işte ben de zaten hep Belvü Restoran, Belvü Oteli, Otel Belvü, Belvü Palas, Belvü İç Çamaşırları, Belvü Giyim gibi işletme-kuruluş adları ile ürün markalarında görmüşümdür bu kelimeyi.

Her neyse, 1 Mayıs’a döneyim: 1 Mayıs’ın bizdeki ilk kutlanışı, vaktiyle İstanbul’da Pangaltı’da Belvü Bahçesi diye bir yer varmış, orada olmuş. Yıl 1912. Ve Bir Mayıs Bayramı adıyla yapılan bu kutlama, Osmanlı sosyalistlerince düzenlenip yönetilmiş… Dikkatleri çekeyim, kısaca Ekim Ayaklanması ya da Ekim Devrimi diye bilinen ve Bolşevik Devrimi, Rus Devrimi ya da Büyük Sosyalist Ekim Devrimi denen olay, 25 Ekim 1917’de olmuştu. 

Bu parantezi de kapatıyorum. 

İşte yukarıda değindiğim “belvü” ve “1 Mayıs” konuları, zincirleme bir bağlantıyla beni, Akşam Postası gazetesinin 28 Eylül 1943 Salı tarihli nüshasından bir kesiğe götürdü. Yazar Mahmut Yesari (1895-1945), Eskiden Yeniden adlı köşesinde İstanbul’un bahçelerinden söz ediyor. Yazıyı okuyup da 1940 yıllarından günümüze atlayınca, İstanbul’un kayıplarının büyüklüğü daha iyi anlaşılıyor. Ama bu konuya da dalmak istemiyorum; rahmetli Yesari’nin yazısından şu iki cümleyi aktarayım: 

«İstanbul gibi dağınık ve kalabalık bir şehir için, bu kadar bahçe, mesire, gezinti yeri azdı. 

Meşrutiyetten sonra İstanbul bahçeden yana hayli zenginleşti sayılabilir. Hele son günlerde şehir İnönü gezgisi ile Yıldız Bahçesi’ni kazandı. İkisi de hakikaten bir kazançtır. Bunu, inkâr edemeyiz.» 

Gezgi… 

İstanbul’a ilk gelişim 1950’de olmuştu. Babamla… İstanbul’u görmek için gelmemiştik, ama yine de rahmetli bazı yerleri görmemi sağlamıştı. İşte bunlardan biri de İnönü Gezisi’ydi. Daha sonraki yıllarda, 1950’yi anmak için olsa gerek, bu alana sık sık gitmişimdir; tabiî, 1950’den sonra üzeri tahtalarla kapatılmış olan heykel kaidesini de ibretle seyretmişimdir… O karışık duygular, düşünceler arasında aklımın almadığı, bana pek ters gelen bir şey de, bu alanın o zamanki adı olmuştur. Gerçi, İnönü Gezisi adı zamanla, kısaca “Taksim Gezisi” dediğimiz Taksim Gezi Parkı’na dönüştü, ama vaktiyle zihnimde yer etmiş olan o terslik silinmedi.   

Neden silinmedi? 

“Gez-” kökü işlek sayılır; bu kökten türetilmiş kelimelerden başta “gezi” gelmek üzere “gezme, gezinti, gezgin, gezici, gezmelik”, hemen aklıma geliverenler; daha da vardır… Ama, “gezi” sözü, “Taksim Gezisi” adında da “İnönü Gezisi”nde de yerine oturmuyor, pek eğreti duruyor. Yakışıksız bir zorlama.

İşte, Mahmut Yesari’nin 75 yıl önce aktardığı “G(g)ezgi” kelimesi, beni, “gökte ararken yerde bulmuş” hâle getiriyor. 

*   *   *

“Gezgi”, çok çok güzel, başarılı, yerine tam oturan bir türetme. Aynı yöntemle türetilmiş, aynı kalıpta çok kelime var Türkçede: dergi, yazgı, yargı, görgü, vergi, övgü, yergi, sergi, kurgu, sevgi, sargı, sorgu, sezgi, dizgi, kaygı…

  

İnal Karagözoğlu

4 Mayıs 2018 Cuma

facebook.com/inal.karagozoglu

twitter.com/wwwilgilikcom

 

 © 2018 İK

 

Anahtar kelimeler: 1 Mayıs, Akşam Postası, belvü, Bir Mayıs Bayramı, gezgi, gezi, İnönü Gezisi, kök, Mahmut Yesari, Taksim Gezisi, türetme 

790 | Dilimiz | Günlük | 040518

 

“© İK” tanımlaması hk. açıklama: Bu alanda (ilgilik.com) yer alan (yayımlanmış olan) her türlü yayının, bunların sahibi konumundaki İnal Karagözoğlu’ndan izinsiz olarak herhangi bir yöntemle alınarak, kopyalanarak bütünüyle ya da alıntı yapılarak kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası’na göre suçtur.

{lang: 'tr'}

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.