11 Ekim 1922 Günü Mudanya’da Döşenmişti…

‘Lozan’a Giden Yol

 

 

Sevr’e giden yol nasıl bir ekim günü Türk milletinin önüne konmuşsa (Mondros Mütarekenamesi, 30 Ekim 1918), Lozan’a gidecek yol da yine bir ekim ayında döşenmişti; ve son taşın yerleştirilişi 11 Ekim 1922 günü olmuştu: Mudanya Silah Bırakışımı Sözleşmesi…

 

Bu girişten sonrasını Türk Tarih Kurumu’nun sayfalarından okuyalım:[*]

 

«1922 Mudanya Silah Bırakışımı Sözleşmesi

 

 

Bu bağıt, 15 Mayıs 1919 günü Yunan Ordusunun İzmir’e çıkışı ile başlayan Türk-Yunan Savaşına son verdiği gibi, Türkiye’nin Trakya sınırının Ankara Hükümeti’nin istediği biçimde çizilmesi gereğini de Müttefiklere kabul ettirmekle, Lozan Barış görüşmelerinde toprak sorununun çözümlenmesini kolaylaştırmıştır.

 

Daha önce yapılan bağıtlar açısından bakıldığında ise, Mudanya Sözleşmesi, giderek geçerliğini yitirmiş olan 1918 Mondros Silah Bırakışımı Sözleşmesi’nin yerine geçtiği gibi, İstanbul Hükümeti’nin imzaladığı 1920 Sèvres Barış Andlaşmasının ölü doğan bir bağıt olduğunun da Müttefiklerce kabulü anlamına gelmiştir ki, bu olgu, Türkiye’ye karşı güdülen düşmanca ve haksız politikaların baş aktörü İngiltere Başkanı Lloyd Georges’un çekilmesine başlıca neden olacaktır.

 

Böyle bir sözleşmeye varan olayların gelişmesi hızlı olmuştu: Yunan Ordusu 1921 Eylülünde Sakarya başarısızlığından sonra yeniden toparlanamayacak durumda idi. 1922 yılı baharında ve yazında Batılı Müttefiklerle Ankara Hükümeti’nin giriştiği barış için ön görüşmeler olumlu bir gelişme göstermeyecekti. Bu arada, Paris’te Müttefik Devletler Dışişleri Bakanları Konferansı 22 Martta Yunanistan ve Türkiye’ye bir silah bırakışımı önerisinde bulununca, Yunanistan bunu hemen kabul etmiş, Türkiye ise henüz işgal altındaki Batı Anadolu ve Trakya topraklarının dört ay içinde boşaltılması koşulunu ileri sürmüştü. Silah bırakışımı sorunu, Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal’in ve daha sonra Fethi Okyar’ın Paris ve Londra’da yaptığı ön barış görüşmeleri nedeniyle uzayınca, Mustafa Kemal işi ordunun gücü ile bitirmeye karar vermiş ve 26 Ağustosta Yunanlılara karşı Büyük Taarruzu başlatmıştı. Türk Ordusu 9 Eylülde İzmir’e girmiş, ayrıca Bursa’yı kurtarmıştı. Bunun üzerine, Müttefikler 23 Eylülde Ankara Hükümeti’ne verdikleri bir notada, Doğu Trakya’nın ve Boğazlar Bölgesi’nin barış andlaşmasından sonra boşaltılacağı belirtilerek, askersel harekâtın durdurulmasını ve bir silah bırakışımı imzalanmasını önermiş; Türk Hükümeti de bu güvence üzerine Eylülde verdiği yanıtta, Türk kuvvetlerinin İstanbul ve Çanakkale doğrultusunda ilerlemeyeceğini, fakat ancak Doğu Trakya’nın Edirne ile birlikte, Meriç’in batısına dek boşaltılması koşulunu ileri sürerek, 3 Ekimde Mudanya’da görüşmelerin başlayabileceğini bildirmişti.

 

Mudanya görüşmelerinde Türkiye’yi Batı Cephesi Komutanı İsmet (İnönü) Paşa başkanlığında bir askersel kurul temsil etmişti. İngiltere, Fransa ve İtalya adına bu devletlerin İstanbul’daki işgal kuvvetleri komutanları ve yardımcıları katılmıştı. Yunanistan adına General Mazarikis başkanlığında bir kurul bulunuyordu.

 

Çetin tartışmalardan sonra sözleşme İsmet (İnönü) Paşa ve Müttefik Devletler temsilcilerince imzalanmıştır. Yunan temsilcisi ise, yetkisi olmadığını bildirerek, Sözleşme’yi imzalamaktan kaçınmıştı. Ancak, İngiliz Temsilcisi General Harrington’un, sözleşmenin, Yunanistan’ın bu tutumuna karşın müttefiklerce uygulanacağını açıklamasından üç gün sonra, İstanbul’daki Yunan Temsilcisi Sinopulos, yalnızca bir dilek (çekince değil) ileri sürerek, Yunanistan’ın da sözleşmeye katıldığını Müttefikler aracılığı ile Ankara Hükümeti’ne bildirmiştir.

 

Mudanya Silah Bırakışımı Sözleşmesi*, 14/15 Ekim gece yarısından başlayarak yürürlüğe girmiş, böylece Türk – Yunan savaşı da son bulmuştur.

 

Doğu Trakya’nın boşaltılıp Türklere teslimi Sözleşme’nin 5. maddesi uyarınca yapılmaya başlamış ve en son Edirne’de Türk yönetimi 25 Kasım 1922 günü yerleşmiştir.

 

Buna karşılık, İstanbul ve Boğazlar Bölgesi’nin boşaltılması, 11. maddeyle Barış Andlaşması’ndan sonraya bırakıldığından, bu ancak 1923 yılı Ekiminde gerçekleştirilebilmiştir.

 

_________________

* Mudanya Silah Bırakışımı Sözleşmesinin resmi metni için bkz. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, c. 23, s. 350. Ayrıca, bu konuda bkz. Ali Türkgeldi, Mondros ve Mudanya Mütarekelerinin Tarihi, Ankara, 1948, s. 185-188.

 

* *

*

Askersel Sözleşme
(Convention Militaire)
Mudanya, 11 Ekim 1922
(Metin)

 

 

Müttefik Devletler tarafından 23 Eylül 1922 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’ne ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin 29 Eylül 1922 günü Müttefik Devletlere verdikleri nota hükümleri uyarınca:

 

Müttefik Devletler Generalleri:
Büyük Britanya Hükümeti adına: General Harrington,
İtalya Hükümeti adına: General Monbelli,
Fransa Hükümeti adına: General Charpy;
ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi adına: İsmet Paşa;
Yunanistan adına: General Mazarakis arasında 3 Ekim 1922 ve onu izleyen günlerde Mudanya’da toplantılar yapılmıştır.

 

Müttefik Devletler Doğu Trakya’nın, Edirne ile birlikte, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’ne teslimine karar verdiklerinden bu konferansın amacı şunlarla sınırlı idi:

 

I. Doğu Trakya’dan çekilmesi istenecek olan Yunan kuvvetlerinin geçeceği çizgiyi belirlemek;
II. Yunan silahlı kuvvetlerinin ve sivil yönetiminin bu toprakları boşaltması ve oraya Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti memurları ve jandarmasının yerleşmesi yöntemlerini belirlemek;
III. Bu değişim sırasında genel düzen ve güvenliği sürdürmek üzere bölgede kontrolü sağlamak.

 

Yetkili temsilciler aşağıdaki maddeler üzerinde uyuşmuşlardır:
1. İşbu Sözleşmenin yürürlüğe girmesi üzerine Türk ve Yunan silahlı kuvvetleri arasında çarpışmalar durdurulacaktır.

 

2. İşbu sözleşmenin yürürlüğe girmesi üzerine Trakya’daki Yunan kuvvetlerinin gerisine çekilmesi istenecek çizgiyi, Adalar Denizi (Ege) ağzından Trakya ile Bulgaristan sınırının kesiştiği yere dek, Meriç’in sol kıyısı oluşturacaktır.

 

3. Barış yapılmasına değin, olası her türlü karışıklıkların önüne geçmek için, Meriç’in sağ kıyısı, Karaağaç ile birlikte, Müttefik Devletlerce saptanacak yerlere yerleşmek üzere, onların askersel birliklerince işgal edilecektir.

 

4. Edirne çevresine ulaşımı sağlayan demiryolu bağlantısının geçiş özgürlüğünü aksamadan sürdürmek için, Svilengrad’dan (Cisri Mustafapaşa’dan) Kuleliburgaz’a dek Meriç’in sağ kıyısını izleyen demiryolu kesimi üç müttefik devlet ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ve Yunanistan’ın birer delegesinden oluşacak karma bir komisyonca, özel bir sözleşmeyle düzenlenecek bir denetime bağlı tutulacaktır.

 

5. Doğu Trakya’nın Yunan kuvvetlerince boşaltılması işbu sözleşmenin yürürlüğe girmesi üzerine başlayacaktır. Boşaltma, askerlerden başka, çeşitli askersel örgüt ve servisleri, onların her türlü taşıma araçlarını, savaş gereç ve silah stokları ile yiyecek maddelerini de kapsayacaktır. Boşaltma yaklaşık on beş günlük bir süre içinde gerçekleştirilecektir.

 

6. Jandarma da birlikte olmak üzere, Yunan sivil memurları en kısa bir süre içinde çekilecektir. Yunan memurları her yönetim bölgesinden çekildikçe sivil yönetim Müttefikler’in memurlarına bırakılacak ve onlarca da, olanaklı ise, o gün Türk memurlarına geçirilecektir. Bu el değiştirme işlemi Trakya’nın baştan başa Yunan kuvvetlerince boşaltılmasının bitimi üzerine, en çok otuz gün içinde son bulmuş olacaktır.

 

7. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin, memurlarıyla birlikte, yerel düzen ve güvenliğin sürdürülmesi ve sınır ve demiryollarının korunması için, kesinlikle zorunluk duyulan sayıda jandarma kuvvetleri de bulunacaktır. Bu kuvvetlerin toplamı, subaylarıyla birlikte, sekiz bini aşmayacaktır.

 

8. Yunan kuvvetlerinin geri çekilmesi ve sivil yönetimin el değiştirme işlemi, başlıca merkezlerde yerleştirilecek olan Müttefiklerarası Kurulların yönetiminde yapılacaktır. Bu kurulların görevi, yukarıda sözü geçen çekilme ve el değiştirme işlemlerini kolaylaştırmaya aracılık etmektir. Kurullar her türlü aşırılık ve şiddeti önlemeye çalışacaktır.

 

9. Bu Kurullardan başka, Doğu Trakya’yı Müttefik Kuvvetleri işgal edecektir. Yaklaşık yedi taburdan oluşacak bu kuvvetler düzenin korunmasını sağlayacak ve sözkonusu kurullara destek olacaktır.

 

10. Müttefik Devletler Kurulları ile askerlerinin geri çekilmesi, Yunan kuvvetlerinin boşaltma hareketinin bitişinden otuz gün içinde gerçekleştirilecektir. Müttefik Devletler hükûmetleri, düzenin sürdürülmesi ve Türk olmayan halkın korunması için yeterince önlem alındığı konusunda uyuşurlarsa, bu geri çekilme işi daha erken bir günde yapılabilecektir. Böylece, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti yönetimi ve jandarması bir bölgede düzenli bir biçimde görev yapmaya başlar başlamaz, Müttefik kurulları ve kuvvetleri o bölgeden otuz günlük sürenin bitiminden önce çekilebilecektir.

 

11. Anadolu’da, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin kuvvetleri aşağıda gösterilen çizgiler üzerinde duracak; bu çizgileri Barış Konferansı’nın açılışına değin ve Konferans’ın yapıldığı sürece geçmeyecektir.

 

Çanakkale Bölgesi: Lapseki kuzeyinde Bozburnu ve güneyde Kumburnu temel noktaları oluşturmak üzere, Asya kıyısından yaklaşık on beş kilometre derinlikte bir çizgi.

 

İzmit Yarımadası: İzmit Körfezi’nde Darıca’dan başlayıp Gebze’den geçerek Karadeniz üzerinde Şile’ye uzanan çizgi. (Burada adı geçen yerler Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’ne bırakılacaktır). Darıca’dan Şile’ye giden yol Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Müttefik Devletler askerlerince ortaklaşa kullanılabilecektir.

 

Yukarıda belirtilen ayırıcı çizgiler Müttefik ordularının her birinden bir subay ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin bir subayından oluşacak karma komisyonlarca belirlenecektir.

 

Müttefik Devletler hükûmetleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti çıkabilecek olayların önünü alacak gerekli önlemlere başvurmakla birlikte, aşağıda yazılı yerlerde kendi kuvvetlerinin sayısını çoğaltmayı, tahkimat ya da başkaca askersel işlere girişmeyi yükümlenirler.

 

Çanakkale bölgesi: Bozburun – Kumburnu çizgisinin, Boğaz’dan başlayarak, 15 kilometre doğusundaki yere dek;

 

İzmit Yarımadasında: Boğaziçi’nden başlayarak, Şile – Darıca çizgisinin 40 km. doğusundaki bir yere dek.

 

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti Bozburun (Lapseki kuzeyi) ile Karaburun (Karabiga kuzeyi) arasındaki deniz kıyısının en az on beş kilometre yakınına dek top yerleştirmemeyi üstlenir.

 

12. Müttefik Devletler kuvvetleri şimdi bulundukları toraklarda kalacaklardır. Bu topraklara Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Barış Konferansı’nın kararlarına değin, saygılı olmayı üstlenir. İşbu topraklar şunlardır:

 

İstanbul Yarımadasında: Karadeniz kıyısında Pedima’nın yedi kilometre kuzeybatısındaki bir noktadan, Istranca, Mertekli, Kışağılı, Sinekli, Karasinan Çiftliği, Kadıköy, Yenice, Kadurina Çiftliği, Kalikratya’ya dek (tüm bu yerler içeride kalmak üzere) uzanan çizginin doğusundaki yarımadanın tümü;

 

Gelibolu Yarımadasında: Baklaburnu, Saros Burnu, Bolayır ve Soğluma Ağzı (tüm bu yerler içeride kalmak üzere) çizgisinin güneyinde kalan Gelibolu Yarımadası’nın tümü.

 

13. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Barış Andlaşması’nın onaylanmasına değin, Doğu Trakya’ya kuvvet geçirmemeyi, orada bir ordu toplamamayı ve bulundurmamayı yükümlenir.

 

14. Bu sözleşme, imzasından üç gün sonra, 14/15 Ekim 1922 gece yarısı yürürlüğe girecektir. Mudanya’da, Fransızca olarak, 11 Ekim 1922 günü imza edilmiştir.

 

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti adına: Ferik (Tümgeneral) İSMET
Fransa adına: General CHARPY
İtalya adına: General MONBELLI
Büyük Britanya adına: General HARRINGTON

 

________________________

Kaynak: Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları. I. Cilt (1920-1945) / İsmail SOYSAL. Ankara: Türk Tarih Kurumu,1983. (Türk Tarih Kurumu Yayınları XVI. Dizi- Sa. 38) 61-66 ss.»

 

*   *   *

Ve birileri, hem de Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olan birileri, ‘Lozan’ı yerden yere vurmakla kalmıyorlar, bu bırakışma belgesinin de Lozan belgesinin de başmimarının ‘iki ayyaştan birisi’ sayılmış olması ihtimaline alkış tutuyorlar… Yazıklar olsun!

 

 

İnal Karagözoğlu

28 Temmuz 2015

facebook.com/inal.karagozoglu

twitter.com/wwwilgilikcom

 

 

______________________

[*] http://www.ttk.gov.tr/index.php?Page=Sayfa&No=272

 

 

© 2015 İK

 

 

Anahtar sözcükler: 11 Ekim 1922, anlaşma, ateşkes, bırakışım, bırakışma, bırakma, ‘iki ayyaş’, ‘Lozan’, Mudanya, Mudanya Anlaşması, Mondros Mütarekesi, Sevr, silah, silah bırakışması

 

720  |  Günlük  |  Her Açıdan  |  280715

{lang: 'tr'}

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.