Dilin Kemiği

“Akil” Ne Demek?

 

Emre Yazman

 

 

“Akıllı” demek varken niçin “akil”le, “âkıl”la uğraşırız. Ne olur yani “akıllı adamlar” desek. Hiçbir şey olmaz aslında. Olacak olan, ne zaman yabancı dilden gelen bir sözcüğü değil de onun Türkçesini ya da Türkçeleştirilmişini kullanırsak olacak olandan başka bir şey değildir.

 

 

Güncel değeri var… Onun için yazıya bununla girmek doğru olur.

 

Hani şu “akil adamlar” konusu var ya, işte oradaki “akil”in anlamı nedir? Hepimiz “akil”in akıllı olduğunu öğrenmiş, öyle bellemiştik. Meğer değilmiş.

 

İlk, CNN Türk’teki Dört Bir Taraf izlencesinde Altan Öymen değindi diye biliyordum. “Bunun doğrusu ‘âkıl’dır” deyiverdiydi. Ama galiba konuya ilk değinen Murat Bardakçı’ymış.

 

Gelsin Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe Sözlük’ü…

 

Gerçekten de “akil” başka bir anlama gelirmiş. Arapça “ekl” (bir şey yemek) kökünden gelen bu sözcük “yiyen” demekmiş. O kadar ki, Osmanlıcada “insan yiyen” yani yamyam demek için bile bu “akil” sözcüğünden yararlanılmış: akil ül-beşer.

 

Kastedilen “akıllı” anlamını karşılayan sözcük ise “akl” kökünden türeyen “âkıl”mış. Demek ki biz “akil”i galatımeşhur olarak kullanmaktaymışız.

 

Peki, “akıllı” demek varken niçin “akil”le, “âkıl”la uğraşırız. Ne olur yani “akıllı adamlar” desek. Hiçbir şey olmaz aslında. Olacak olan, ne zaman yabancı dilden gelen bir sözcüğü değil de onun Türkçesini ya da Türkçeleştirilmişini kullanırsak olacak olandan başka bir şey değildir. Hata yapma riskimizi azaltır, giderek sıfırlarız.

 

Bu “akil adamlar” ibaresi ne denli netameliymiş ki, “adamlar” bölümüne de itiraz gecikmedi. Bana kalırsa “adam”dan nem kapmaya gerek yok. Önce de yazdım. Açın bakın sözlüklere, “adam”ın birinci anlamının “insan” olduğunu göreceksiniz. Erkek, sözcüğün ancak ikinci anlamı… Bunu bilip rahatlamak varken, ille de “adam”ı “insan”a çevirtmek için harcanan enerji, eminim çok daha yararlı biçimde kullanılabilir.

 

Ticari taksi

 

Bir okurum söyledi, “bunu da mutlaka yaz” diye. Gereksiz yinelemeler konusunu işlerken değinmemişim. “Ticari taksi ” tamlamasını mutlaka duymuşsunuzdur. “Taksi” demek tek başına yeterliyken “ticari” de ne oluyor. Taksi zaten ticaridir. Ticari olmazsa taksi değildir. Kapalı spor salonu ya da erkek horoz demekten hiçbir farkı yok.

 

Çözüm, çözümleme / çözmek, çözümlemek

 

Birbiriyle karıştırılan sözcükler konusuna giren ve çok sık yapılan bir yanlış…

 

Çözüm, “bir sorunun çözülmesinden alınan sonuç” anlamına gelir. Osmanlıcadaki karşılığı “hal”dir. Çözmek ise halletmek demektir. Bulmaca çözmek; sorun, problem çözmek gibi…

 

“Çözümleme”nin anlamı ise bambaşkadır. Tahlil, analiz  sözcüklerinin Türkçenin olanaklarıyla türetilmiş eşanlamlısıdır. “Çözümlemek”, çözümleme yoluyla bir şeyi incelemek, tahlil etmek, analiz etmek demektir. Aynı kökten türemiş “çözümlemeli” de “analitik”e karşılık olarak kullanılır.

 

Yanlış, çözüm yerine çözümleme, çözmek yerine de çözümlemek diyerek yapılmakta. Üstelik, çözüm çözümlemeden, çözmek de çözümlemekten ikişer hece kısa olmasına karşın… İnsanımızın neden bu hatayı yaptığı, bunca sık yaptığı başlıbaşına bir araştırma konusu olabilir.

 

Tamlamaların ekleri nereye gitti

 

Türkçede tamlamalar belirli kurallara uyularak yapılır. Üç tür ad tamlaması vardır. Kısaca görelim:

 

1.  İki ad arasında iyelik ilişkisi bulunduğunda: ağacın dalı, Erdem’in kuzusu, bahçenin çiçekleri…

 

Hem tamlayan hem de tamlanan takı alır.

 

2. Genel olarak belirtisizlik söz konusu olduğunda: ders aracı, okul müdürü, yolcu uçağı…

 

Adlardan yalnız biri, tamlanan takı alır.

 

3. Tamlayan, asıl adın neden yapıldığını ya da neye benzediğini gösterdiğinde: tahta sandık, aslan asker, çelik irade…

 

Adlardan hiçbiri takı almaz.

 

Kaba hatlarıyla tamlamaların nasıl yapıldığını anımsadıktan sonra gelelim yapılan yanlışlara. Biraz dikkat ederseniz hemen görürsünüz. Ad tamlamalarındaki eki/ekleri kaldırma eğilimi almış başını gitmektedir. Bir “dur” diyen çıkmadığı takdirde Türkçenin bu bağlamdaki yapısı da ciddi tehdit altındadır.

 

Günlük konuşmada neredeyse herkesin ağzından: rol model, müzik market.

 

Metro adlı hipermarketin aylık ürün kataloğu Metropost’tan: erkek pijama, çocuk ayakkabı, askılı bayan pijama takım, bayan atlet, erkek gömlek, çocuk terlik, hardal sos, krep tava.

 

Televizyonda basketbol maçı anlatan ve yorumlayanlardan: hücum faul.

 

Ve mutfağımızdan: yaprak sarma, tavuk kanat, kabak kızartma, çoban salata, taskebap, kuzu pirzola, patlıcan musakka, biber dolma, hindi but.

 

Aman dikkat! Tasarruf yapacaksak eklerden değil, başka yerden yapalım.

 

 

 

_____________________

Yazar’ın İlgilik’te bundan önce çıkan Dilin Kemiği yazısı: Harfler ve Adları (17 Mar. 2013)

Not: Bu yazı, Sigorta Dünyası dergisinin Nisan 2013 sayısında (623) yayımlanmıştır.

 

 

 

 

© 2013 EY.ilgilik

 

 

Anahtar sözcükler: akıl, âkıl, akıllı, akıllı adamlar, akil, akil adamlar, akil insanlar, ek, tamlama, tamlanan, tamlayan, takı

 

535 | Dil Yazıları | 160413

{lang: 'tr'}

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.