Hey On Beşli On Beşli

Çok Sahipli Bir Türkümüz

 

 

Hey on beşli on beşli,
Tokat yolları taşlı,
On beşliler gidiyor,
Kızların gözü yaşlı…

 

Bağlantı:

Aslan yarim kız senin adın Hediye;

Ben dolandım, sen de dolan gel beriye,

Fistan aldım endazesi on yediye…

 

Giderim elinizden,
Kurtulam dilinizden,
Yeşil baş ördek olsam,
Su içmem gölünüzden.

 

Bağlantı

 

Gidiyom gidemiyom,
Sevdim terk edemiyom;

Sevdiğim pek gönüllü,
Gönlünü edemiyom…

 

Bağlantı

 

 

Daha çok Tokat türküsü olarak bilinen bu türküde ‘on beşli’ diye söz edilenler, askere alınma sırası gelen hicri 1315 (M. 1897-98) doğumlulardır.
 
Olağan kuraların savaşlarda yitip gitmesiyle sıra h
icri 1315 doğumluların da (15’lilerin) askere alınmalarına gelir. Bu çok genç insanların cephelere gönderilmeleri üzerine yakılan ‘Hey On Beşli On Beşli’ türküsü, ’15’lilerden pek çoğu şehit düştüğünden bir ağıt olarak bütün Anadolu’ya yayılmıştır. Öte yandan, bu türkünün, yıllar yıllar sonra bir oyun havası biçimine dönüştüğü görülüyor. Türkü, Türk halk müziği klasikleri arasındaki yerini bu hâliyle almıştır.

 

Araştırmacılar, bir Tokat türküsü olarak bilinen bu türkünün Zile’den çıkmış olduğunu belirtiyorlar. Hatta, ‘Tokat türküsü’ denmesine itiraz edenler de var. Zile Tokat’ın ilçesi olduğundan, bu türküye geniş anlamda ‘Tokat türküsü’ denmesi pek yanlış olmasa da, tarihi gerçekleri de göz ardı etmemek gerekir. Türküyü, yine Tokat’ın ilçelerinden Niksar’a mal edenler de var. Bu arada türküye Adanalılar, Sivaslılar ve Amasyalılar da sahip çıkmaktadır.

 

Araştımacıların ‘Hey On Beşli On Beşli’ye ilişkin dediklerine göre, bu türküyü ilk kez Muzaffer Sarısözen 28 Haziran 1943 tarihinde Niksar’da Mustafa Yolcu’dan derlemiş. Ancak, bu derleme, Sarısözen’in bilinen başka derlemeleri gibi her nedense resmi kayıtlara geçmemiştir ya da ilgili kayıtlar bulunamamaktadır. TRT kayıtlarında, Nida Tüfekçi tarafından babası Hamdi Tüfekçi’den derlenen bu türkünün TRT Müzik Dairesi tarafından incelenerek 24 Mayıs 1977 tarihinde 1616 sıra numarasıyla repertuara alındığı bilgisi vardır.

 

Türküde geçen “Tokat yolları taşlı” sözünün, o yıllarda Zile’den asker sevkiyatının Tokat üzerinden yapılıyor olmasından kaynaklandığı akla pek yakın görülüyor. Bu yol o zamanlar da Turhal’dan geçiyor olmasına karşın, o yıllarda Turhal henüz ufacık bir nahiye olduğundan, yola ‘Tokat yolu’ denirmiş. Ve Zile-Tokat yolu o zamanlar taşlı-çakıllı bir yolmuş. Türkünün Tokat’a mal edilişinde işte bu sözlerin büyük payı olsa gerek.

 

İlk çıkışında ağıt türünde bir türkü olan ‘Hey On Beşli On Beşli’, önceleri kına gecelerinde okunurmuş.

 

Yaygın kanıya göre, Zile’deki 1315’lilerden atlı asker olan ilk gençlik çağındaki yüz yirmi dolayında er, Tokat Talimgâh Kışlası’nda toplanmak üzere Zile’nin ‘Mal Pazarı’ denen panayır yerinden Deli Kâmil Paşa komutasında hareket ediyorlar. ‘Hey On Beşli On Beşli’ türküsü, işte bu atlıların ardından insanların panayır yerinden ağlayarak ayrılmaları sırasında yakılmış bir ağıttır.  




 

Dağıtımları Tokat’tan yapılan redif askerleri. (Burhan Günesen’in fotoğraf arşivivinden)

 

Türkünün Adana’yla ilişkisi ise şöyle: Bir anlatıma göre, bu türküyü, Adana’da ‘Adanalı İboş Ali’ diye bilinen ‘Ali’ adında 1315’li bir delikanlı asker olarak Tokat’a gidişinin arifesinde yavuklusu Hediye’ye yakmış. Ve bağlama çalmasıyla tanınan Adanalı Ali’nin bu türküsü Tokat’ta pek ünlenmiş. Ali, askerlik dönüşü bu türküsünü öğrencisi Ali Limoncu’ya öğretmiş. Genç Ali de ustasından öğrendiği Hey On Beli On Beşli’yi birçok yerde çalıp söylemiş ve böylece türkü Adana’da da ünlenmiş. Ali Limoncu, ustasının bu türküsünü, Muzaffer Sarısözen’in 1952 yılında Ankara’da düzenlediği bir Adanalılar Gecesi’nde de söylemiş. Muzaffer Sarızözen de bu türküyü işte bu sırada notaya alnış.

 

Bir anlatıma göre de, 1315’liler önce padişahın sonra da Mustafa Kemal’in askeri olarak iki kere askere alınmışlar. İlk askerlikleri henüz çocuk yaşlarındayken olmuş, bu yüzden de bu türkü yakılmış. “Hayır, ikinci kez askere gittikleri için yakıldı” diyenler de var.

 

Türküyle ilgili bir sav da, aslının bugün söylendiği gibi bir oyun havası olmadığı, Muzaffer Sarısözen yönetiminde yürütülmüş olan Anadolu türkülerinin derlenmesi ve notaya geçirilmesi çalışmaları sırasında sözlerine bazı sözcükler eklendiği ve türkünün farklı bir biçime dönüştüğü yolunda. Türkünün vaktiyle ağıt biçiminde okunduğuna ilişkin anlatımlar var.

 

Bu çok sahipli türküye ilişkin bu anlatılanların ötesinde resmi bir belge bulunmuyor. Ancak, uzun sürelerle Sivas ve Turhal’da bulunmuş olan Hafız Hakkı Feryadi’nin bu türküyü 1928 yılında plağa okumuş olduğu da bilinmekte. Belirtildiğine göre, Feryadi’nin bu seslendirmesi, türkünün bugünkü söylenişinden düşük bir hızdaymış, sözleri ile nağmesinde farklılıklar varmış. 

          


İnal Karagözoğlu

20 Ağustos 2010  

 

  

 

___________________ 

M. Ufuk Mistepe’nin ‘Zile Türküleri’ kitabı ile Bekir Altındal’ın ‘Hey On Beşli On Beşli Türküsü Üzerine’ araştırmasından yararlanıldı.

 

redif askeri: Son dönem Osmanlı ordusunda, askerlik görevini bitirdikten sonra yedeğe ayrılan er.

endaze: Eski uzunluk ölçülerinden 65 cm.’lik bir ölçü.

© 2011 İK

{lang: 'tr'}

1 Yorum

  1. Pakiz Bortecen said,

    Aralık 20, 2011 at 10:56

    Halk Müziğimizin tarihine olduğu kadar Tokat ilimize de bir katkı bence bu yazınız. Elinize sağlık…

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.