Türlü Güzellikler Arasında…

Kürdi

 

 

Kız kardeşim son zamanlarda sorup duruyor, “Kürdilihicazkârı ne zaman yazacaksın?” Niye yazacakmışım? Her seferinde bunu sormadan “Bilmem” derim, başka lafa geçeriz. Ben onun ne demek istediğini anlarım, o da benim onun ne demek istediğini anladığımı anlar.

 

Birkaç gün önceki telefon konuşmamızda yine aynı soru: “Kürdilihicazkârı ne zaman yazacaksın?” 

 

Yazmaya çalışayım bari…

 

Önce ‘kürdi’ nedir, ona bakayım. Sondaki ‘i’ harfi, sonuna geldiği addan sıfat yapan ek; ‘nispet isi’ dedikleri… ‘-sel (-sal)’ ekinin yaptığı işi yapıyor. Dilimizde, Arapçadan, Farsçadan gelmiş ya da dediğim yolla yapılmış bir hayli sözcük var: hukuk-hukuki (hukuksal), asker-askeri (askerle ilgili, askere ilişkin, askere ait), ilim-ilmi (ilimle ilgili, ilme ilişkin; bilimsel) vb. ‘Kürdi’ de bunlardan… Bu ‘-i’ yapım eki uzun okunuyor: eski ‘î’ biçiminde yazılırdı.

 

Bu açıklamaya göre, ‘Kürdi’ sözcüğü de, ‘Kürt’e ilişkin, Kürt’e ait, Kürt’le ilgili’ demek oluyor. Ancak, bu sözcüğün üç özel anlamı daha var ve en çok da bu anlamlarıyla ve bu anlamları bağlamında kullanılıyor: kürdi, Türk müziğinde hem bir perdenin (sesin) adı hem de bir dörtlü ile beşlinin ve bir makamın… Ayrıca, benim saptayabildiğim on iki makamın da adında geçiyor bu sözcük: acemkürdi, arabankürdi, bayatiarabankürdi, gerdaniyekürdi, hisarkürdi, hüseynikürdi, kürdiliaşiran, kürdiliçargâh, kürdilihicazkâr, muhayyerkürdi, nevakürdi, zemzemekürdi makamlarında… Bu on iki makamda ya kürdi dörtlüsü¹ ya da kürdi beşlisi³ var. Ve bu kürdi perdesi, kürdi makamında pek pek önemli. Kürdi makamının önemli bir özelliği, acem (fa) perdesinde pek duruş yapılmaması, karardan önce kürdi perdesinin belirgin olarak gösterilmesi. Böyle yapılmazsa, acemkürdi makamına geçki yapılmış, dolayısıyla asıl makamdan uzaklaşılmış olur. Bu arada, kürdi perdesinin, 5 komalık³ bemol almış si sesinin adı olduğunu da ekleyeyim.

 

kurdi-makaminin-olusumu  Kürdi makamının bir özelliği de, acem perdesinde pek duruş yapılmaması, karardan önce kürdi perdesinin belirgin olarak gösterilmesidir. Böyle yapılmazsa, acem kürdi makamına geçki yapılmış, asıl makamdan uzaklaşılmış olur. 

 

Peki, kürdi makamı ne zamandan beri var? Çok çok eskilerden beri… Bu makama müzikçi Ladikli Mehmet Efendi’ye gelinceye kadar ‘ebiselik’ deniyormuş; bazı kaynaklarda da ‘ebuselik’ diye geçiyor (i’ler ve u uzun). Doğum tarihi bilinmeyen Ladikli, yazdığı bir müzik kitabında bu makamdan ‘kürdi makamı’ diye söz ediyor. Bize pek değerli bilgiler bırakmış olan bu müzikçi hicri 915 yılında (1509-1510’da) ölmüş.

 

Ladikli Mehmet Efendi, adı ‘ebiselik’ olan makama niye ‘kürdi’ demiş? Bu konuda hiçbir açıklama bulamadım; ancak, akıl yürütmeyle, “Ladikli, bu makamın Kürtlerce çok kullanılıyor olmasından ötürü bu değiştirmeyi yapmış olabilir” diye düşünülemez mi? Bana öyle geliyor da…

 

Kürdilihicazkâra gelince… Bu makam, Hacı Arif Bey’in düzenlediği bir makam… Bu müzik ustası yaşamdan 1885 yılında daha elli dört yaşındayken ayrıldığına göre, kürdilihicazkârın geçmişi olsa olsa yüz elli yüz altmış yıl…  Önceleri ‘hicazkâr-ı kürdi’ diye bilinen bu makama, elli-altmış yıldır ‘kürdilihicazkâr’ denmekte. İnici özellikte olan kürdilihicazkâr, bestecilerce pek tutulmuş, zaman içinde önemli bestecilerin katkısıyla yeni yeni tatlar kazanmış bir makam.

 

kurdilihicazkar-makaminin-olusumu 

Kürdilihicazkâr makamı, zaman içinde önemli bestecilerin gönüllerinden yeni yeni tatlar kazanmış… 

 

Ben, kürdi makamını da, kürdili makamları da pek severim. Kürtböreğini sevdiğim gibi… Ve tatarböreğini, arnavutciğerini, lazböreğini, topiği de… Tabii, etyemez olmazdan önce çerkeztavuğuna hiç hayır diyemezdim. Bu müzikler, bu tatlar, bunları ortaya koyanlar hiç sevilmez mi? Bu güzellikleri ve nice değerleri birlikte paylaşalım, yeter…

 

 

İnal Karagözoğlu

Yalıkavak, 12 Ağustos 2009

 

 

__________________

 

¹ Sırasıyla 4 komalık aralık + 9 komalık aralık + 9 komalık aralıktan oluşan dizi.

² Sırasıyla 4 komalık aralık + 9 komalık aralık + 9 komalık aralık + 9 komalık aralıktan oluşan dizi.

³ 1 tam sesin 1/9’una koma deniyor. Bu arada, -fazla teknik bilgiye dalmadan- Batı müziğindeki eşit tamperaman ses sisteminde bemolün 4,5 komalık, doğal bir dizide ise 4 komalık olduğunu belirteyim.

 

Not:

- Türk müziğinde makamlar, dörtlü ile beşlilerin türlü biçimlerde bir araya ge(tiri)lmesiyle oluş(turul)uyor. Türk müziğinde, günümüzde pek azı kullanılan beş yüz dolayında makam olduğu biliniyor.

- Dizilere ilişkin görseller www.turkmusikisi.com kaynağından alınmıştır.

 

 

© 2009 İK

 

{lang: 'tr'}

Post a Comment

Improve the web with Nofollow Reciprocity.